Darowizny kojarzą się przede wszystkim z przekazywaniem majątku pomiędzy rodzicami a dziećmi, dziadkami a wnukami albo innymi członkami najbliższej rodziny. W praktyce jednak majątek może być przekazywany również pomiędzy małżonkami. Taka sytuacja może mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy małżonkowie chcą uporządkować swoje sprawy majątkowe, zabezpieczyć jedną ze stron albo przekazać określony składnik majątku do jej majątku osobistego.
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że skoro małżonkowie często mają wspólny majątek, to przekazywanie sobie jego poszczególnych elementów w formie darowizny nie powinno budzić większych wątpliwości. W rzeczywistości sytuacja jest bardziej złożona. Kluczowe znaczenie ma bowiem ustrój majątkowy obowiązujący między małżonkami, a przede wszystkim rozróżnienie majątku wspólnego i majątków osobistych.
Warto również pamiętać o kwestiach podatkowych. Małżonkowie należą do najbliższej grupy podatników, co co do zasady pozwala skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Zwolnienie nie oznacza jednak, że w każdej sytuacji można pominąć formalności związane ze zgłoszeniem darowizny do urzędu skarbowego.
Czym właściwie jest darowizna?
Darowizna jest umową uregulowaną w Kodeksie cywilnym. Jej istotą jest nieodpłatne przysporzenie majątkowe dokonane na rzecz innej osoby. Darczyńca zobowiązuje się więc przekazać określony składnik majątku lub spełnić inne świadczenie, nie otrzymując w zamian ekwiwalentnego świadczenia od obdarowanego.
Przedmiotem darowizny może być między innymi nieruchomość, pieniądze, samochód, określone prawa majątkowe czy inne składniki majątku, o ile charakter danego prawa pozwala na jego przekazanie.
Co istotne, darowizna jest czynnością nieodpłatną. Oznacza to, że jej podstawowym celem nie jest wymiana świadczeń między stronami, lecz bezpłatne zwiększenie majątku obdarowanego kosztem majątku darczyńcy.
Czy darowizna zawsze wymaga aktu notarialnego?
Kodeks cywilny przewiduje co do zasady formę aktu notarialnego dla oświadczenia darczyńcy. Jednocześnie przepisy przewidują istotny wyjątek: jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione, brak zachowania formy aktu notarialnego nie powoduje automatycznie nieważności darowizny.
Nie oznacza to jednak, że przy każdej darowiźnie można całkowicie zrezygnować z notariusza. W przypadku nieruchomości przeniesienie własności wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Forma czynności zależy zatem także od tego, co dokładnie jest przedmiotem darowizny.
W praktyce przy większych przesunięciach majątkowych między małżonkami szczególnie istotne jest prawidłowe udokumentowanie czynności. Pozwala to uniknąć późniejszych problemów związanych chociażby z ustaleniem, czy dany składnik należał do majątku wspólnego, czy osobistego.
Darowizna między małżonkami a ustrój majątkowy
Odpowiedź na pytanie, czy jeden małżonek może przekazać coś drugiemu w drodze darowizny, zależy w dużej mierze od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w małżeństwie.
Najprościej sytuację ocenić w przypadku rozdzielności majątkowej. Wówczas każdy z małżonków posiada własny majątek, którym co do zasady samodzielnie dysponuje. Darowizna pomiędzy nimi może więc przypominać klasyczną umowę darowizny zawieraną między dwiema osobami, które mają odrębne masy majątkowe.
Znacznie więcej problemów interpretacyjnych pojawia się przy ustawowej wspólności majątkowej. W tym przypadku należy rozróżnić trzy masy majątkowe: majątek wspólny oraz dwa majątki osobiste – należące odpowiednio do każdego z małżonków.
To właśnie ta konstrukcja sprawia, że nie każda operacja polegająca na „przekazaniu” składnika majątku drugiemu małżonkowi będzie w sensie prawnym darowizną.
Rozdzielność majątkowa – darowizna jest stosunkowo prosta
Jeżeli małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową, każde z nich posiada własny majątek. Nie istnieje wówczas wspólna masa majątkowa o charakterze wspólności łącznej.
W konsekwencji jeden małżonek może przekazać drugiemu określony składnik swojego majątku osobistego. Może to nastąpić właśnie w drodze darowizny.
Przykładowo, jeżeli żona posiada mieszkanie stanowiące jej majątek osobisty, może przekazać je mężowi. Jeżeli spełnione zostaną wymagania przewidziane dla przeniesienia własności nieruchomości, możliwe jest dokonanie takiej czynności w formie aktu notarialnego.
Podobnie wygląda sytuacja w przypadku pieniędzy czy innych składników majątkowych. Z punktu widzenia prawa cywilnego małżonkowie pozostający w rozdzielności majątkowej mogą w tym zakresie występować jako darczyńca i obdarowany.
Wspólność majątkowa – trzy masy majątkowe
W przypadku ustawowej wspólności majątkowej sytuacja wygląda inaczej. Z chwilą zawarcia małżeństwa, co do zasady, powstaje między małżonkami wspólność majątkowa obejmująca składniki majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.
Wspólność ta ma charakter łączny. Oznacza to, że małżonkowie nie mają określonych udziałów w konkretnych składnikach majątku wspólnego.
Nie można więc powiedzieć, że samochód należący do majątku wspólnego jest przykładowo „w 50 proc. własnością męża i w 50 proc. własnością żony”. Taki sposób postrzegania majątku wspólnego byłby właściwy dla współwłasności w częściach ułamkowych, a nie dla małżeńskiej wspólności ustawowej.
Jednocześnie obok majątku wspólnego każdy z małżonków posiada własny majątek osobisty.
W praktyce oznacza to istnienie trzech mas majątkowych:
- majątku wspólnego małżonków,
- majątku osobistego pierwszego małżonka,
- majątku osobistego drugiego małżonka.
To właśnie pomiędzy tymi trzema masami mogą występować różnego rodzaju przesunięcia majątkowe.
Co należy do majątku wspólnego?
Do majątku wspólnego zalicza się co do zasady składniki majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.
Mogą to być między innymi:
- wynagrodzenia za pracę uzyskiwane przez małżonków,
- dochody z działalności zarobkowej,
- dochody uzyskiwane z majątku wspólnego,
- dochody z majątków osobistych, jeżeli przepisy zaliczają je do majątku wspólnego,
- inne składniki nabyte w czasie trwania wspólności, które zgodnie z przepisami nie należą do majątku osobistego.
Nie oznacza to jednak, że wszystko, co małżonek otrzyma w czasie małżeństwa, automatycznie staje się wspólne.
Majątek osobisty każdego z małżonków
Kodeks rodzinny i opiekuńczy określa również składniki, które pozostają własnością osobistą jednego z małżonków.
Do majątku osobistego mogą należeć między innymi rzeczy nabyte jeszcze przed powstaniem wspólności majątkowej, a także określone składniki otrzymane w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowi inaczej.
W majątku osobistym mogą znajdować się również przedmioty służące wyłącznie do osobistych potrzeb jednego z małżonków, prawa niezbywalne związane wyłącznie z daną osobą, określone prawa autorskie i prawa własności przemysłowej czy przedmioty nabyte w zamian za składniki należące wcześniej do majątku osobistego.
Rozróżnienie to ma ogromne znaczenie przy darowiznach między małżonkami.
Darowizna z majątku osobistego jednego małżonka do majątku osobistego drugiego
To jeden z najmniej problematycznych przypadków.
Jeżeli mąż posiada określony składnik w swoim majątku osobistym, a następnie chce przekazać go żonie w taki sposób, aby po dokonaniu czynności składnik ten znalazł się w jej majątku osobistym, możliwe jest dokonanie darowizny.
Przykładowo, mąż może posiadać mieszkanie otrzymane przed ślubem albo odziedziczone po rodzicach. Jeżeli chce bezpłatnie przekazać je żonie, może dojść do przeniesienia składnika z jego majątku osobistego do majątku osobistego żony.
W tym przypadku rzeczywiście mamy do czynienia z klasycznym przesunięciem majątkowym: zmienia się właściciel składnika, a majątek jednego małżonka zostaje pomniejszony, podczas gdy majątek osobisty drugiego zostaje powiększony.
Przekazanie majątku osobistego do majątku wspólnego
Znacznie bardziej skomplikowana jest sytuacja, w której jeden z małżonków chce „podarować” składnik swojego majątku osobistego do majątku wspólnego.
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że jest to typowa darowizna. Trzeba jednak uwzględnić specyfikę wspólności łącznej.
Jeżeli składnik majątku osobistego zostaje włączony do majątku wspólnego, nie dochodzi do sytuacji, w której drugi małżonek staje się właścicielem określonego udziału w tej rzeczy. Wspólność łączna nie pozwala bowiem na wyodrębnienie takich udziałów w czasie jej trwania.
Z tego powodu takie przesunięcie może być kwalifikowane nie jako klasyczna darowizna, lecz jako dokonanie nakładu lub przesunięcia majątkowego na rzecz majątku wspólnego.
Ma to znaczenie zarówno z punktu widzenia prawa cywilnego, jak i późniejszego rozliczenia majątku, na przykład po ustaniu wspólności majątkowej.
Czy można przekazać składnik majątku wspólnego do majątku osobistego małżonka?
To jeden z najbardziej interesujących problemów związanych z darowiznami między małżonkami.
Skoro określony składnik należy do majątku wspólnego, pojawia się pytanie, czy małżonkowie mogą zdecydować, że zostanie on wyłączony z majątku wspólnego i stanie się własnością osobistą jednego z nich.
W tym zakresie przez lata pojawiały się różne stanowiska doktryny. Problem wynika przede wszystkim z tego, że majątek wspólny ma charakter bezudziałowy, a w czasie trwania ustawowej wspólności majątkowej nie można po prostu dokonać klasycznego podziału majątku wspólnego.
Nie oznacza to jednak, że każde przesunięcie składnika z majątku wspólnego do majątku osobistego jednego z małżonków jest niedopuszczalne.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Istotne znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 1991 r., sygn. III CZP 76/90. Sąd Najwyższy dopuścił możliwość rozporządzenia przez małżonka składnikiem należącym do majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego drugiego małżonka.
Argumentacja opierała się między innymi na założeniu, że majątek wspólny ma służyć małżonkom, a przepisy nie powinny uniemożliwiać im dokonywania określonych przesunięć majątkowych w ramach istniejącego małżeństwa.
Uchwała ta ma szczególne znaczenie w praktyce, ponieważ pokazuje, że wspólność majątkowa nie oznacza całkowitego zakazu przenoszenia określonych składników pomiędzy majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi.
Jednocześnie nie oznacza to pełnej dowolności.
Czy można przekazać jedyną nieruchomość należącą do majątku wspólnego?
W przypadku wartościowych składników majątku, a zwłaszcza nieruchomości, należy zachować szczególną ostrożność.
Jeżeli małżonkowie posiadają rozbudowany majątek wspólny i jeden z jego składników ma zostać przekazany do majątku osobistego jednego z małżonków, ocena prawna może być inna niż w sytuacji, gdy przedmiotem transferu jest właściwie cały albo zdecydowanie najważniejszy składnik majątku wspólnego.
Przykładowo, jeżeli małżonkowie posiadają kilka nieruchomości, samochody, oszczędności oraz inne składniki majątku, przekazanie jednej nieruchomości do majątku osobistego jednego z nich może być oceniane inaczej niż przekazanie jedynego domu czy mieszkania stanowiącego zasadniczy składnik całego majątku wspólnego.
W tym drugim przypadku czynność może rodzić pytania, czy w istocie nie prowadzi ona do obejścia zasad dotyczących podziału majątku wspólnego.
Dlatego przy tego rodzaju czynnościach szczególnie istotna jest indywidualna analiza sytuacji majątkowej małżonków oraz właściwe skonstruowanie umowy.
Czy darowizna między małżonkami jest opodatkowana?
Przechodząc do kwestii podatkowej, odpowiedź jest co do zasady korzystna dla małżonków.
Małżonkowie należą do tzw. grupy zero w podatku od spadków i darowizn. Oznacza to, że darowizna pomiędzy małżonkami może korzystać z całkowitego zwolnienia z tego podatku, po spełnieniu przewidzianych prawem warunków.
W praktyce oznacza to, że samo przekazanie majątku małżonkowi nie musi prowadzić do powstania obowiązku zapłaty podatku od spadków i darowizn.
Nie należy jednak utożsamiać zwolnienia podatkowego z brakiem jakichkolwiek obowiązków formalnych.
Zgłoszenie darowizny do urzędu skarbowego
W przypadku darowizn pomiędzy najbliższymi członkami rodziny przepisy przewidują możliwość skorzystania z pełnego zwolnienia, ale konieczne może być dokonanie zgłoszenia do właściwego urzędu skarbowego.
W przypadku darowizny pieniężnej istotne znaczenie może mieć również sposób jej udokumentowania. Przy większych kwotach warto zadbać o przelew bankowy i zachowanie dokumentacji potwierdzającej dokonanie darowizny.
Co ważne, przepisy dotyczące kwot wolnych, terminów oraz obowiązku zgłoszenia mogą ulegać zmianom, dlatego przy konkretnej czynności należy zweryfikować aktualny stan prawny i aktualne formularze.
Darowizna a podatek – najważniejsze rozróżnienie
W praktyce trzeba rozdzielić dwie kwestie.
Pierwszą jest cywilnoprawna możliwość dokonania darowizny. Tutaj kluczowe znaczenie ma to, czy składnik należy do majątku osobistego jednego z małżonków, do majątku osobistego drugiego z nich czy do majątku wspólnego.
Drugą kwestią jest opodatkowanie darowizny. Nawet jeżeli dana czynność stanowi darowiznę, może korzystać ze zwolnienia podatkowego przewidzianego dla najbliższych członków rodziny.
Dlatego odpowiedź na pytanie „czy darowizna między małżonkami jest opodatkowana?” nie powinna ograniczać się do prostego „nie”. Właściwsze jest stwierdzenie, że małżonkowie mogą skorzystać z pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, ale trzeba prawidłowo przeprowadzić czynność i – w przypadkach wymaganych przez przepisy – dopełnić obowiązków formalnych.
Przykłady darowizn między małżonkami
Przykład 1 – pieniądze z majątku osobistego
Mąż otrzymał przed ślubem znaczną kwotę pieniędzy i środki te stanowią jego majątek osobisty. Następnie chce przekazać część pieniędzy żonie jako darowiznę do jej majątku osobistego.
W takim przypadku mamy do czynienia z przesunięciem pomiędzy dwoma majątkami osobistymi. Co do zasady taka darowizna jest prawnie możliwa.
Przykład 2 – odziedziczone mieszkanie
Żona odziedziczyła mieszkanie po rodzicach. Nieruchomość stanowi jej majątek osobisty. Chce następnie przekazać mieszkanie mężowi.
Jest to przykład darowizny składnika majątku osobistego jednego małżonka do majątku osobistego drugiego. Ze względu na charakter nieruchomości czynność wymaga zachowania właściwej formy prawnej, w szczególności aktu notarialnego.
Przykład 3 – składnik majątku osobistego do wspólnego
Mąż posiada samochód należący do jego majątku osobistego i chce, aby samochód został objęty majątkiem wspólnym.
W takim przypadku sytuacja jest bardziej złożona niż przy darowiźnie z majątku osobistego męża do majątku osobistego żony. Trzeba bowiem uwzględnić charakter wspólności majątkowej oraz sposób kwalifikowania takiego przesunięcia.
Przykład 4 – nieruchomość z majątku wspólnego
Małżonkowie posiadają kilka składników majątku wspólnego, w tym kilka nieruchomości. Chcą, aby jedna z nich znalazła się w majątku osobistym żony.
Tego rodzaju czynność może być dopuszczalna, jednak wymaga szczegółowej oceny. Znaczenie będzie miał między innymi zakres całego majątku wspólnego oraz wartość przekazywanego składnika.
Na co zwrócić uwagę przed dokonaniem darowizny?
Przed podpisaniem umowy warto przede wszystkim ustalić, do którego majątku należy przedmiot darowizny. Sam fakt, że rzecz została nabyta w trakcie małżeństwa, nie zawsze oznacza, że należy ona do majątku wspólnego.
Następnie należy określić, do którego majątku ma trafić przedmiot darowizny. Inne konsekwencje może mieć przekazanie go do majątku osobistego drugiego małżonka, a inne włączenie do majątku wspólnego.
W przypadku nieruchomości konieczne jest dodatkowo zachowanie odpowiedniej formy czynności i dokładne sprawdzenie stanu prawnego nieruchomości.
Nie można również pomijać kwestii podatkowych. Nawet jeśli finalnie podatek nie będzie należny, mogą istnieć obowiązki związane ze zgłoszeniem darowizny albo jej odpowiednim udokumentowaniem.
Czy warto zawrzeć umowę darowizny u notariusza?
W wielu przypadkach odpowiedź zależy od przedmiotu darowizny i charakteru planowanej czynności.
Przy nieruchomościach forma aktu notarialnego jest niezbędna do skutecznego przeniesienia własności. W przypadku innych składników majątku przepisy mogą przewidywać inne rozwiązania.
Niezależnie od wymogów formalnych pisemne udokumentowanie większej darowizny jest zazwyczaj rozsądnym rozwiązaniem. Dokument pozwala jednoznacznie ustalić, co było przedmiotem darowizny, kiedy została dokonana, kto był darczyńcą, kto obdarowanym oraz – co szczególnie ważne w małżeństwie – do którego majątku miał trafić przekazywany składnik.
Ma to znaczenie nie tylko dla celów podatkowych, lecz także w razie późniejszego rozwodu, podziału majątku, egzekucji z majątku jednego z małżonków czy sporów dotyczących własności.
Darowizna między małżonkami – co trzeba zapamiętać?
Darowizna między małżonkami jest możliwa, ale sposób jej przeprowadzenia zależy od ustroju majątkowego i od tego, z jakiego majątku pochodzi przekazywany składnik.
Najprostsza sytuacja występuje przy rozdzielności majątkowej. Każdy z małżonków posiada wówczas odrębny majątek, dlatego może przekazać jego składnik drugiemu małżonkowi na zasadach właściwych dla darowizny.
Przy ustawowej wspólności majątkowej trzeba natomiast rozróżnić majątek wspólny i dwa majątki osobiste. Darowizna pomiędzy majątkami osobistymi co do zasady nie budzi większych wątpliwości. Więcej problemów może pojawić się przy przesunięciach pomiędzy majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi.
Istotne jest również to, że wspólność majątkowa ma charakter łączny. Nie można więc traktować udziału każdego z małżonków w majątku wspólnym tak, jak udziału we współwłasności ułamkowej.
Z podatkowego punktu widzenia sytuacja małżonków jest natomiast korzystna. Jako osoby należące do najbliższej grupy podatkowej mogą korzystać z całkowitego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, pod warunkiem spełnienia ustawowych wymogów.
Ostatecznie najważniejsze jest więc nie tylko pytanie, czy małżonek może przekazać majątek drugiemu małżonkowi, lecz przede wszystkim z jakiego majątku składnik pochodzi, do jakiego majątku ma trafić, jaka czynność prawna będzie właściwa oraz jakie formalności trzeba przy tym spełnić.
W przypadku wartościowych składników, zwłaszcza nieruchomości, nie warto opierać się wyłącznie na ogólnej zasadzie. Każdą planowaną czynność należy ocenić indywidualnie, ponieważ niewłaściwe zakwalifikowanie przesunięcia majątkowego może mieć konsekwencje zarówno cywilnoprawne, jak i podatkowe.
