W polskim prawie pracy istnieje szereg mechanizmów mających na celu zapewnienie szczególnej ochrony wybranym grupom pracowników – kobietom w ciąży, rodzicom małych dzieci, osobom niepełnosprawnym czy pracownikom zbliżającym się do wieku emerytalnego. Szczególne przepisy przewidują m.in. zakazy wypowiadania umów o pracę, przyznają dodatkowe świadczenia i urlopy, a także chronią przed nieuzasadnioną utratą zatrudnienia. Jednym z najbardziej charakterystycznych i zarazem kontrowersyjnych mechanizmów ochronnych jest tzw. ochrona przedemerytalna.
Na czym polega ochrona przedemerytalna? Czy oznacza ona absolutny zakaz rozwiązania umowy? A może są wyjątki, które umożliwiają pracodawcy zakończenie stosunku pracy z osobą objętą ochroną? W 2025 roku temat ten nie traci na aktualności – przeciwnie, z uwagi na zmiany demograficzne i sytuację na rynku pracy, staje się jeszcze bardziej doniosły. Poniżej znajdziesz kompleksowe omówienie tego zagadnienia.
1. Czym jest ochrona przedemerytalna?
Ochrona przedemerytalna to instytucja prawa pracy mająca na celu zabezpieczenie interesów pracowników, którzy w perspektywie najbliższych lat mogą nabyć prawo do emerytury. Zgodnie z art. 39 Kodeksu pracy, pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, pod warunkiem, że jego dotychczasowy staż pracy pozwoli mu na uzyskanie prawa do emerytury w momencie osiągnięcia tego wieku.
Ochroną objęci są zarówno pracownicy zatrudnieni na czas nieokreślony, jak i na czas określony – o ile umowa ma obowiązywać w dniu osiągnięcia przez pracownika wieku emerytalnego.
2. Czy ochrona oznacza całkowity zakaz rozwiązania umowy?
Warto wyraźnie zaznaczyć, że ochrona przedemerytalna nie jest bezwzględna. Przepis zakazuje wypowiedzenia umowy, ale nie wyklucza innych trybów jej rozwiązania. Co więcej, nie dotyczy wypowiedzeń złożonych przed rozpoczęciem okresu ochronnego, nawet jeśli skutek wypowiedzenia (czyli rozwiązanie umowy) następuje już w trakcie trwania ochrony.
Przykład:
Pracownikowi do emerytury brakuje 3,5 roku, ale wypowiedzenie zostało wręczone na 4 lata i 1 miesiąc przed osiągnięciem wieku emerytalnego – jest ono zgodne z prawem, nawet jeśli stosunek pracy wygaśnie w okresie ochronnym.
3. Umowy terminowe a ochrona emerytalna
W przypadku umów zawartych na czas określony, ochrona przedemerytalna nie zawsze ma zastosowanie. Jeśli termin zakończenia umowy przypada przed osiągnięciem wieku emerytalnego, art. 39 Kodeksu pracy nie znajduje zastosowania – umowa po prostu wygasa, bez potrzeby jej wypowiadania.
Jednakże, jeśli umowa na czas określony jest zawarta na tak długi okres, że jej koniec przypada po osiągnięciu przez pracownika wieku emerytalnego, to ochrona ma zastosowanie – pracodawca nie może jej wypowiedzieć, nawet jeśli jest to umowa terminowa.
4. Wyjątki od zakazu wypowiedzenia – kiedy można rozwiązać umowę?
a) Rozwiązanie za porozumieniem stron
Ochrona nie obejmuje rozwiązania umowy na mocy porozumienia stron. Jeśli pracownik wyraża zgodę, a obie strony chcą zakończyć stosunek pracy – mogą to zrobić w dowolnym momencie, niezależnie od wieku.
b) Rozwiązanie bez wypowiedzenia (art. 53 Kodeksu pracy)
Pracodawca ma prawo do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, nawet z pracownikiem objętym ochroną, jeżeli:
- pracownik jest niezdolny do pracy z powodu choroby przez określony czas (np. dłużej niż 3 miesiące – w zależności od stażu),
- nieobecność w pracy z innych przyczyn trwa dłużej niż miesiąc.
c) Z winy pracownika
Ochrona przedemerytalna nie chroni przed rozwiązaniem umowy w trybie dyscyplinarnym. Można ją rozwiązać, gdy pracownik:
- dopuści się ciężkiego naruszenia obowiązków,
- popełni przestępstwo uniemożliwiające dalszą pracę,
- utraci kwalifikacje konieczne do wykonywania pracy – z własnej winy.
5. Szczególne przypadki uzasadniające wypowiedzenie
Wyjątkowo, pomimo ochrony, pracodawca może wypowiedzieć umowę o pracę, gdy:
- następuje likwidacja lub upadłość pracodawcy,
- pracownik otrzyma decyzję ZUS o przyznaniu renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Nie wystarczy jednak samo „likwidowanie stanowiska pracy”. Taka reorganizacja nie daje podstawy do zwolnienia osoby objętej ochroną przedemerytalną.
6. Wypowiedzenie zmieniające – czy jest dopuszczalne?
Pracownik w wieku przedemerytalnym objęty jest również ochroną przed wypowiedzeniem zmieniającym – czyli takim, które zmienia warunki zatrudnienia (np. obniżenie wynagrodzenia, zmiana stanowiska).
Jednak są wyjątki:
- zmiany są uzasadnione reorganizacją wynagrodzeń dla całej grupy pracowników,
- pracownik utracił zdolność do pracy potwierdzoną orzeczeniem lekarskim,
- pracownik niezawinionie utracił uprawnienia konieczne do pracy.
W takich przypadkach możliwe jest obniżenie wynagrodzenia, ale przysługuje mu wtedy dodatek wyrównawczy, zgodnie z odpowiednim rozporządzeniem.
7. Ochrona a ustawa o zwolnieniach grupowych
Zgodnie z ustawą o szczególnych zasadach rozwiązywania stosunku pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (tzw. ustawa o zwolnieniach grupowych), wypowiedzenie zmieniające może zostać wręczone również osobom objętym ochroną, jeśli:
- zmiany dotyczą większej grupy pracowników,
- pracodawca zatrudnia co najmniej 20 osób,
- przyczyny leżą po stronie pracodawcy, a nie pracownika.
8. Co w przypadku naruszenia ochrony?
Jeśli pracodawca wypowie umowę wbrew przepisom, pracownik ma 21 dni na złożenie odwołania do sądu pracy. Może wnieść o:
- uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne,
- przywrócenie do pracy,
- odszkodowanie.
Sąd, rozpatrując sprawę pracownika w wieku przedemerytalnym, ma obowiązek orzec zgodnie z jego żądaniem, chyba że przywrócenie do pracy byłoby niemożliwe lub niecelowe.
9. Ochrona – pomoc czy przeszkoda?
Z punktu widzenia pracownika, ochrona przedemerytalna to ogromne wsparcie i gwarancja stabilizacji w ostatnich latach aktywności zawodowej. Dla pracodawcy może jednak stanowić wyzwanie organizacyjne. Dlatego wielu z nich decyduje się na:
- wcześniejsze zatrudnienie nowego pracownika na okres próbny lub czas określony,
- unikanie zatrudniania osób bliskich wieku emerytalnego na umowy długoterminowe.
Podsumowanie
Ochrona przedemerytalna w 2025 roku wciąż pełni istotną funkcję w systemie prawa pracy, chroniąc osoby starsze przed utratą źródła utrzymania tuż
